W cieniu monumentalnego splendoru Bazyliki św. Piotra na Watykanie, pośród majestatu kopuły zaprojektowanej przez Michała Anioła i rozświetlonych marmurów Berniniego, stało dzieło wyjątkowe, choć skromniejsze – mozaika przedstawiająca Świętego Józefa, opiekuna Jezusa. Stworzona przez Francesco Grandi w XIX wieku, mozaika zachwycała przez dekady wiernych, którzy zadzierali głowy, by ujrzeć spokojne i pełne miłości oblicze Józefa a zarazem silnego i pewnego oparcia dla Świętej Rodziny. Jednak burzliwe czasy zmusiły Józefa do wyruszenia w podróż po Italii.
Artysta i jego święty
Francesco Grandi – młody mężczyzna z Ferrary jako artysta postrzegał świat inaczej niż większość. Był zakochany w detalach, w delikatnej grze kolorów, w precyzji, którą zauważały tylko oczy osoby stale patrzącej głębiej. Kiedy Francesco trafił do Rzymu, czuł, że zaczyna oddychać pewną duchową wielkością miasta. Rzym tętnił sztuką, która jednocześnie była wielka i pokorna, zdolna pomóc wiernym poczuć obecność rzeczy boskich na ziemi.
Grandi szybko zyskał uznanie Kościoła jako twórca niebywale dokładnych i sugestywnych przedstawień postaci sakralnych. Kiedy dano mu zlecenie na mozaikę przedstawiającą św. Józefa dla Bazyliki św. Piotra, zapewne zrozumiał, że ta praca może zdefiniować całe jego artystyczne życie. Postacią Józefa zajmowało się niewielu – w sztuce ustępował miejsca Marii i Jezusowi. Może dlatego Grandi czuł się zaintrygowany zadaniem wydobycia czegoś wyjątkowego z tej cichej, niemal ukrytej na kartach Ewangelii postaci.
Aby przekształcić tę wizję w namacalną rzeczywistość, Grandi sięgnął po doskonały kunszt artystyczny – technikę mozaiki. Ale nie był to wybór przypadkowy. Mozaika, trwała i lśniąca, miała niemal wieczny charakter, doskonale współgrając z wizerunkiem świętego, którego życie było podporządkowane wieczności i planowi Bożemu. W atelier pod Rzymem Grandi zaczął od stworzenia pełnowymiarowego projektu – kartonu, na którym przygotował szczegółowy rysunek ukazujący każdy detal postaci.
Tworzenie dzieła
Wyobraźmy sobie warsztat wypełniony migotaniem barw – od złocistego blasku maleńkich metrowych arkuszy szkła po odcienie głębokiej czerwieni, błękitu i zieleni. W XIX wieku wytwarzanie tesser, czyli drobnych kostek mozaikowych, osiągnęło niesłychaną precyzję. W warsztatach Fabbrica di San Pietro, które od wieków pracowały na chwałę bazyliki, przetapiano szkło z Murano, weneckiej wyspy znanej z produkcji materiałów najwyższej jakości. Kolory szkła nie były płaskie – kryły w sobie subtelne przejścia tonów. Fragmenty złociste zawierały zatopione złote płatki, powstawały poprzez nakładanie cieniutkich listków złota na szkło i zabezpieczanie ich kolejną warstwą szkliwa. Niektóre elementy dekoracyjne zostały wykonane z kamieni naturalnych o bardzo trwałych barwach. W epoce Grandiego popularne było używanie lapis lazuli (niebieskiego kamienia), marmuru czy porfiru.
Grandi z zespołem mozaicystów dopasowywał te maleńkie elementy z chirurgiczną precyzją, układając je na warstwie zaprawy, która z czasem miała zastygnąć w wieczną strukturę. Mozaika Józefa była wyzwaniem – przedstawić postać prostą, a jednocześnie pełną głębi emocjonalnej.
Podróż św. Józefa
Mozaika Grandiego spoglądała na tysiące wiernych w Bazylice św. Piotra przez ponad sto lat. Ale w 1963 roku nastał czas zmian. Sobór Watykański II, zwołany przez papieża Jana XXIII, odmienił rzeczywistość Kościoła. Był to moment rewizji i dostosowania sztuki do potrzeb nowej liturgii. Tak jak przestrzeń wokół głównego ołtarza bazyliki została otwarta na zmiany, tak i niektóre dzieła musiały znaleźć sobie nowe domy. Mozaika Grandiego była jednym z nich.
Papież Jan XXIII chciał by mozaika była bliżej rodzin szukających oparcia św. Józefa. Dlatego przeniesiono ją do Sanktuarium Matki Bożej Nieustającej Pomocy na Świętej Górze w Lombardii. W nowym miejscu, pełnym pielgrzymów, Józef stał się bliski tym, którzy modlili się tam o zdrowie swoich dzieci czy wytrwałość w zmaganiach życia codziennego.
Praca Grandiego to nie tylko dzieło artystyczne. To także świadectwo sztuki, która w XIX wieku łączyła tradycję z nowoczesnością. Przez szkło z Murano, złote płytki i idealnie dopasowane elementy mozaiki, artysta wprowadził wieczny blask do boskiego przedstawienia. Ale dzieło jest też istotnym ogniwem w szerszej historii Kościoła – gdy wędrująca mozaika musiała szukać nowego domu.
Lata 60. i 70. XX wieku były okresem istotnych zmian na Watykanie, zarówno od strony artystycznej jak i architektonicznej. Trwały prace związane z przygotowaniami do Soboru Watykańskiego II (1962–1965), który miał ogromny wpływ na życie Kościoła katolickiego, włączając zmiany liturgiczne i podejście do relacji Kościoła ze światem. W tym kontekście wprowadzano także zmiany w przestrzeni sakralnej, w tym w Bazylice św. Piotra oraz w innych częściach Watykanu. Oto niektóre z prac prowadzonych w latach 60.:
1. Reorganizacja przestrzeni w Bazylice św. Piotra
Jednym z najważniejszych projektów realizowanych w tym czasie było przystosowanie Bazyliki św. Piotra do nowej liturgii, wynikającej z reform Soboru Watykańskiego II. Wprowadzono zmiany w aranżacji przestrzeni liturgicznej:
- Modernizacja konfesji św. Piotra (Confessio), miejsca pod głównym ołtarzem, w którym znajduje się grób św. Piotra. W latach sześćdziesiątych przebudowano schody prowadzące do konfesji i podświetlono ją elektrycznym oświetleniem, aby ułatwić pielgrzymom dostęp i lepsze zrozumienie znaczenia tego miejsca.
- Rozpoczęto dostosowywanie głównego ołtarza do potrzeb liturgii przodem do wiernych (inaczej „versus populum”), co stało się obowiązującą praktyką po Soborze.
2. Nowa aranżacja kaplic
W latach 60. przeprowadzono liczne przemieszczenia dzieł sztuki i rearanżacje kaplic, aby lepiej dostosować ich funkcję do potrzeb wiernych. Przeniesienie mozaiki św. Józefa autorstwa Francesco Grandiego do sanktuarium Santa Maria del Soccorso (1963 r.) jest jednym z takich przykładów zmian.
Co więcej:
- Niektóre mozaiki, freski i obrazy w bocznych kaplicach zostały poddane konserwacji.
- Zastąpiono niektóre zniszczone dzieła mniej znanych artystów nowymi mozaikami wykonanymi przez specjalistów z warsztatów Fabbrica di San Pietro (warsztat odpowiedzialny za dekoracje i utrzymanie Bazyliki).
- Prowadzono badania i drobne restauracje oryginalnych fresków i mozaik z wcześniejszych epok, aby zachować ich trwałość.
3. Rozbudowa Muzeów Watykańskich
Watykan wzmacniał swoją pozycję jako centrum sztuki i kultury poprzez rozwój Muzeów Watykańskich. W latach 60. rozpoczęto projekty rozbudowy i aktualizacji przestrzeni muzealnych:
- Utworzono nowe przestrzenie wystawowe, aby pomieścić kolejne nabytki oraz umożliwić lepszą ekspozycję słynnych kolekcji, takich jak kolekcja sztuki egipskiej, etruskiej i klasycznej.
- Wzmocniono także infrastrukturę Muzeum Pio-Clementino oraz reorganizowano eksponaty, co miało na celu poprawienie jakości doświadczenia zwiedzających.
4. Odnowienie fresków Kaplicy Sykstyńskiej
Kaplica Sykstyńska, jedno z najważniejszych dzieł sztuki Watykanu, przechodziła w tym czasie prace konserwatorskie. Choć kompleksowa restauracja fresków Michała Anioła (m.in. „Stworzenie Adama” i „Sąd Ostateczny”) została przeprowadzona w latach późniejszych (1980–1994), w latach 60. konserwatorzy wykonywali inspekcje i drobne zabiegi mające na celu ochronę fresków przed wilgocią lub zanieczyszczeniami.
6. Ingerencja w infrastrukturę Placu św. Piotra.
Wokół Placu św. Piotra dokonano pewnych modernizacji:
- Ulepszono oświetlenie i dostępność dla pielgrzymów, w szczególności w kontekście tłumów przybywających na uroczystości związane z Soborem Watykańskim II.
- Udoskonalono systemy drogowe i komunikacyjne w regionie otaczającym Watykan, co odzwierciedlało rosnącą liczbę pielgrzymów i turystów.
6. Papieskie plany rozwojowe Jana XXIII i Pawła VI
Papież Jan XXIII i jego następca, Paweł VI, promowali wizję Kościoła otwartego na współczesny świat, co przełożyło się również na projekty artystyczne i architektoniczne.
- Papież Jan XXIII zapoczątkował międzynarodowe zamówienia na nowoczesne dzieła sztuki sakralnej, zachęcając artystów z całego świata (również spoza kręgu katolickiego), aby włączyli się w dialog poprzez sztukę.
- Papież Paweł VI kontynuował tę inicjatywę zapoczątkowaną w latach 60., zamawiając nowe dzieła sztuki od współczesnych artystów, takich jak Giorgio de Chirico i Giacomo Manzù. Watykan rozpoczął wówczas kolekcjonowanie sztuki współczesnej, co przyczyniło się do powstania Kolekcji Sztuki Współczesnej Muzeów Watykańskich, utworzonej w latach 70.
7. Groty Watykańskie (Grotte Vaticane)
Groty Watykańskie (podziemna nekropolia pod Bazyliką św. Piotra) były także przedmiotem intensywnych prac archeologicznych i restauracyjnych w latach 60.
Badania archeologiczne rozpoczęte na zlecenie papieża Piusa XII w 1939 roku przyniosły jeden z najważniejszych przełomów w historii chrześcijaństwa. W toku tych wieloletnich prac zespół archeologów, pod przewodnictwem archeologa Margherita Guarducci, odnalazł miejsce, które według wczesnych tradycji chrześcijańskich było grobem św. Piotra. Guarducci, w trakcie badań prowadzonych w latach 50. i 60., szczegółowo analizowała inskrypcje i pozostałości odkryte pod głównym ołtarzem bazyliki. Na jednej z nich znaleźć można było zapis sugerujący, że znajdują się tam relikwie Piotra: „Petros eni” (Piotr jest tutaj).
Wielkie Piękno 
Dodaj komentarz